Ναταλία Κοντώση 

Η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα καθοριστικό σταυροδρόμι. Αντιμετωπίζει ένα σύνολο αλληλένδετων προκλήσεων που θα διαμορφώσουν την οικονομική της ανθεκτικότητα, την κοινωνική συνοχή και τη γεωπολιτική της θέση για τις επόμενες δεκαετίες: την εξασφάλιση ενεργειακής ανεξαρτησίας, την ενίσχυση της ασφάλειας και τη διασφάλιση προσιτής, καθαρής και ανανεώσιμης ενέργειας για όλους. Ωστόσο, αυτή η μετάβαση δεν μπορεί να υλοποιηθεί μόνο από θεσμούς και αγορές. Οι πολίτες και οι τοπικές κοινότητες έχουν κρίσιμο ρόλο να διαδραματίσουν στη διαμόρφωση του νέου ενεργειακού τοπίου της Ευρώπης — όχι μόνο ως καταναλωτές, αλλά ως παραγωγοί, επενδυτές και ιδιοκτήτες του ίδιου του ενεργειακού συστήματος. Τα μαθήματα των τελευταίων ετών καθιστούν ένα γεγονός αδιαμφισβήτητο: η υπερβολική εξάρτηση της Ευρώπης από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα την έχει καταστήσει βαθιά ευάλωτη.

Η πιο πρόσφατη ενεργειακή κρίση αποκάλυψε αυτή την ευαλωτότητα με τον πιο σαφή τρόπο. Οι εκτοξευόμενες τιμές, η αβεβαιότητα στον εφοδιασμό και οι γεωπολιτικές εντάσεις ανέδειξαν πόσο στενά παραμένει το ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα συνδεδεμένο με εξωτερικούς παράγοντες. 

Ακόμη και η έκθεση Ντράγκι αναγνωρίζει αυτό το αδιέξοδο. Όσο το εισαγόμενο φυσικό αέριο εξακολουθεί να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στο ενεργειακό μείγμα της ΕΕ, θα είναι αδύνατο για τους πολίτες και τους καταναλωτές να βιώσουν πλήρως τα οφέλη της παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας. 

Το στρατηγικό επιχείρημα 

Οι ενεργειακές κοινότητες — δίκτυα πολιτών, μικρομεσαίων επιχειρήσεων, συνεταιρισμών και τοπικών αρχών — δεν αποτελούν ένα περιθωριακό κοινωνικό πείραμα. Αντιθέτως, αποδεικνύονται ολοένα και περισσότερο αναντικατάστατοι παράγοντες της καθαρής ενεργειακής μετάβασης της Ευρώπης. Δίνοντας τη δυνατότητα στους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά στην παραγωγή, αποθήκευση και κατανάλωση ενέργειας, οι ενεργειακές κοινότητες μετατρέπουν αφηρημένους κλιματικούς στόχους σε απτά τοπικά οφέλη.

Σύμφωνα με μελέτη της CE Delft, έως το 2050 έως και το 45% της παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας στην ΕΕ θα μπορούσε να ανήκει σε πολίτες, ενώ το 83% των ευρωπαϊκών νοικοκυριών θα μπορούσε να συμμετέχει ενεργά στο ενεργειακό σύστημα μέσω διαχείρισης ζήτησης, αποθήκευσης ή τοπικής παραγωγής. Αυτό το όραμα τοποθετεί τους πολίτες στο επίκεντρο της μετάβασης, μετατρέποντάς τους από παθητικούς πληρωτές λογαριασμών σε ενεργούς συμμέτοχους με άμεσο συμφέρον στη σταθερότητα και την προσιτότητα του συστήματος.

Οι πρόσφατες ενεργειακές κρίσεις έχουν ήδη αποδείξει την ανθεκτικότητα αυτού του μοντέλου. Την ώρα που οι τιμές στις αγορές χονδρικής εκτοξεύονταν, κοινοτικές ενεργειακές πρωτοβουλίες σε αρκετά κράτη-μέλη κατάφεραν να συγκρατήσουν τις τιμές ή να τις διατηρήσουν σημαντικά χαμηλότερες από τα επίπεδα της αγοράς, τροφοδοτώντας τα μέλη τους μέσω τοπικά ιδιόκτητων ανανεώσιμων μονάδων. Για τα νοικοκυριά και τις μικρές επιχειρήσεις, η ιδιοκτησία από πολίτες μεταφράστηκε σε προβλεψιμότητα και προστασία από την ακραία μεταβλητότητα των τιμών.

Αξία στην τοπική κοινωνία

Τα οικονομικά οφέλη εκτείνονται πολύ πέρα από τους λογαριασμούς ενέργειας. Έρευνες στη Γαλλία και τη Γερμανία δείχνουν ότι τα τοπικά ελεγχόμενα έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας δημιουργούν από δύο έως οκτώ φορές μεγαλύτερη αξία για την τοπική οικονομία σε σύγκριση με έργα που αναπτύσσονται από εξωτερικούς επενδυτές. Τα έσοδα παραμένουν εντός της κοινότητας, στηρίζοντας την τοπική απασχόληση, τις υποδομές και τις δημόσιες υπηρεσίες. Με αυτόν τον τρόπο, τα έργα ενέργειας υπό την ηγεσία των πολιτών λειτουργούν ως μοχλοί περιφερειακής ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής, ιδίως σε αγροτικές και απομακρυσμένες περιοχές.

Τα κοινωνικά αποτελέσματα είναι εξίσου ισχυρά. Πρόσφατη έρευνα του προγράμματος ESPON-TANDEM έδειξε ότι το 40% των ενεργειακών κοινοτήτων σκοπεύει να αντιμετωπίσει ζητήματα κοινωνικής ένταξης, όπως η ενεργειακή φτώχεια. Παράλληλα, ολοένα και περισσότερα στοιχεία καταδεικνύουν ότι η τοπική ιδιοκτησία ενισχύει την κοινωνική αποδοχή των έργων ΑΠΕ, μειώνει τις αντιδράσεις και μπορεί να συμβάλει στην άμβλυνση των περιορισμών των δικτύων μέσω μεγαλύτερης ευελιξίας και τοπικής εξισορρόπησης

Ο ρόλος του Πακέτου Ενέργειας των Πολιτών

Παρά τα οφέλη αυτά, οι πολίτες σε ολόκληρη την Ευρώπη εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σοβαρά εμπόδια στην προσπάθειά τους να δημιουργήσουν ενεργειακές κοινότητες. Αυτά περιλαμβάνουν την περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση και τεχνογνωσία, τις πολύπλοκες διοικητικές διαδικασίες, τη ρυθμιστική ασάφεια και την αντίσταση από κατεστημένους παράγοντες της αγοράς και διαχειριστές δικτύων. 

Η κατάσταση αυτή παραμένει, παρά το γεγονός ότι τα κράτη-μέλη όφειλαν, βάσει του πακέτου «Καθαρή Ενέργεια για Όλους τους Ευρωπαίους», να έχουν θεσπίσει ευνοϊκά πλαίσια για τις ενεργειακές κοινότητες έως τα μέσα του 2021. Πολλά δεν έχουν ακόμη συμμορφωθεί πλήρως, αφήνοντας τους πολίτες χωρίς τα αναγκαία εργαλεία και τη νομική βεβαιότητα για ουσιαστική συμμετοχή στην ενεργειακή μετάβαση.

Σε αυτό το σημείο, το Πακέτο Ενέργειας των Πολιτών (Citizens Energy Package – CEP) μπορεί να διαδραματίσει μετασχηματιστικό ρόλο. Αναπτυσσόμενο στο πλαίσιο της ευρύτερης Καθαρής Βιομηχανικής Συμφωνίας και του Σχεδίου Δράσης για Προσιτή Ενέργεια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το CEP μπορεί να μην συγκεντρώνει την ίδια δημοσιότητα με άλλες εμβληματικές πρωτοβουλίες. 

Το CEP έχει τη δυνατότητα να ενισχύσει και να καταστήσει λειτουργικούς τους υφιστάμενους ευρωπαϊκούς κανόνες, παρέχοντας ένα συνεκτικό πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ των ευρωπαϊκών θεσμών, των εθνικών αρχών, των ρυθμιστών, των επενδυτών και των διαχειριστών συστημάτων. Το σημαντικότερο, μπορεί να μετατρέψει το όραμα της συμμετοχής των πολιτών, που είναι ενσωματωμένο στην ευρωπαϊκή νομοθεσία, σε πρακτική πραγματικότητα στο πεδίο.

Οι πολίτες στην πρώτη γραμμή του δικτύου

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη κάνει ορισμένα προκαταρκτικά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση μέσω του Πακέτου για τα Δίκτυα. Στις κατευθυντήριες γραμμές για τις συνδέσεις στο δίκτυο, αναγνώρισε ότι οι διαδικασίες «όποιος προλάβει πρώτος» συχνά λειτουργούν σε βάρος των ενεργειακών κοινοτήτων. Οι οδηγίες ενθαρρύνουν τα κράτη-μέλη να εξετάσουν εναλλακτικές προσεγγίσεις, όπως καθεστώτα προτεραιότητας για έργα που προσφέρουν κοινωνική αξία ή ευελιξία στο δίκτυο.

Ωστόσο, οι κατευθυντήριες γραμμές από μόνες τους δεν επαρκούν. Η προτεραιότητα πρόσβασης στο δίκτυο είναι απαραίτητη ώστε οι πολίτες να μπορούν να επωφεληθούν πλήρως από την τοπικά παραγόμενη και ιδιόκτητη ανανεώσιμη ενέργεια. Χωρίς αυτήν, οι ενεργειακές κοινότητες παραμένουν δομικά μειονεκτούσες. Καθώς η Επιτροπή ξεκινά τον προβληματισμό για το νομοθετικό πλαίσιο της περιόδου μετά το 2030, δεσμευτικές διατάξεις για την προτεραιότητα πρόσβασης στο δίκτυο, ισχυρότεροι και εναρμονισμένοι ορισμοί των ενεργειακών κοινοτήτων και ένα πραγματικά ισότιμο ρυθμιστικό πεδίο πρέπει να βρεθούν στο επίκεντρο.

Ένα δημοκρατικό και ανθεκτικό ενεργειακό μέλλον

Η μετάβαση της Ευρώπης σε ένα ενεργειακό σύστημα βασισμένο στις ανανεώσιμες πηγές μπορεί να είναι βιώσιμη μόνο αν είναι δημοκρατικά ελεγχόμενη και ευρέως αποδεκτή. Θέτοντας τους πολίτες στο επίκεντρο της μετάβασης και δίνοντας προτεραιότητα στην τοπική ιδιοκτησία, η ΕΕ μπορεί να αντικαταστήσει τις δαπανηρές εξαρτήσεις από τα ορυκτά καύσιμα με ανθεκτικά, κοινοτικά ελεγχόμενα ενεργειακά συστήματα που προσφέρουν ασφάλεια, σταθερότητα και προβλέψιμες τιμές.

Το Πακέτο Ενέργειας των Πολιτών αποτελεί μια καθοριστική στιγμή. Είναι η ευκαιρία για την Ευρωπαϊκή Ένωση να αποδείξει ότι η δέσμευσή της για μια δίκαιη μετάβαση δεν περιορίζεται στη ρητορική. Ενδυναμώνοντας τους πολίτες ως ιδιοκτήτες και διαμορφωτές του ενεργειακού συστήματος, η Ευρώπη μπορεί να οικοδομήσει ένα ενεργειακό μέλλον καθαρότερο, δικαιότερο και πιο ανθεκτικό — ένα μέλλον που ανήκει πραγματικά στους ανθρώπους της.

(φωτογραφία: freepik.com)

Πηγή: https://energypress.gr/s