Ναταλία Κοντώση
Όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση εγκαινίασε τον πολυσυζητημένο Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM), οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής τον παρουσίασαν ως ένα ορόσημο στον παγκόσμιο αγώνα κατά της κλιματικής αλλαγής. Η πολιτική αυτή — σχεδιασμένη ώστε τα εισαγόμενα προϊόντα να επιβαρύνονται με το ίδιο κόστος άνθρακα όπως και εκείνα που παράγονται εντός της ΕΕ — αποσκοπεί στην προστασία της ευρωπαϊκής βιομηχανίας από τη λεγόμενη «διαρροή άνθρακα», ενώ παράλληλα ενθαρρύνει τους εμπορικούς εταίρους της Ένωσης να υιοθετήσουν παρόμοια συστήματα τιμολόγησης των εκπομπών.
Ωστόσο, καθώς ο μηχανισμός τίθεται σε πλήρη εφαρμογή το 2026, η πολιτική αυτή αναδεικνύει μια πιο σύνθετη πραγματικότητα στα σύνορα της Ευρώπης.
Και αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στα Δυτικά Βαλκάνια, όπου παλαιά ενεργειακά συστήματα, ηλεκτροπαραγωγή βασισμένη στον άνθρακα και στενοί οικονομικοί δεσμοί με την ΕΕ συναντούν τις φιλόδοξες κλιματικές πολιτικές της Ευρώπης.
Για χώρες όπως η Σερβία, η Βοσνία και Ερζεγοβίνη, το Μαυροβούνιο και η Βόρεια Μακεδονία, ο νέος συνοριακός φόρος άνθρακα ενδέχεται να αναδιαμορφώσει το εμπόριο ηλεκτρικής ενέργειας, να ασκήσει πιέσεις σε εύθραυστους ενεργειακούς τομείς και να δοκιμάσει την αργή πρόοδο της περιοχής προς την απανθρακοποίηση.
Τροποποιήσεις
Όπως επισημαίνουν σε άρθρο τους στο ceenergynews.com οι αναλυτές του Ινστιτούτου Ενεργειακής Στρατηγικής, Vivien Köböl-Benda και Árpád Párducz, μετά από μια διετή μεταβατική περίοδο, ο CBAM τέθηκε σε πλήρη λειτουργία στις αρχές του 2026, ενώ οι πρώτες πωλήσεις πιστοποιητικών αναμένονται στις αρχές του 2027. Ωστόσο, πολιτικές πιέσεις από κράτη-μέλη που ανησυχούν για την ανταγωνιστικότητα έχουν ήδη οδηγήσει σε τροποποιήσεις. Τον Δεκέμβριο του 2025, τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα συμφώνησαν σε μέτρα απλούστευσης που εξαιρούν τους εισαγωγείς των οποίων οι ετήσιες εισαγωγές δεν υπερβαίνουν τους 50 τόνους.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επίσης προτείνει πρόσθετη ευελιξία, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας προσωρινής αναστολής του CBAM για συγκεκριμένα προϊόντα, εάν απρόβλεπτες συνθήκες απειλήσουν να διαταράξουν την εσωτερική αγορά της ΕΕ. Η πρόταση αυτή βρίσκεται επί του παρόντος υπό διαπραγμάτευση.
Η ηλεκτρική ενέργεια: ο πιο σύνθετος τομέας
Από όλους τους τομείς που καλύπτει ο CBAM, η ηλεκτρική ενέργεια παρουσιάζει τις μεγαλύτερες δυσκολίες. Σε αντίθεση με τα βιομηχανικά προϊόντα, η ηλεκτρική ενέργεια δεν μπορεί να ιχνηλατηθεί φυσικά όταν διασχίζει σύνορα. Ως αποτέλεσμα, οι εκπομπές που συνδέονται με τις εισαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας υπολογίζονται βάσει εκτιμήσεων και όχι βάσει πραγματικών φυσικών ροών.
Το πρόβλημα επιτείνεται από τη δομή του ευρωπαϊκού ηλεκτρικού συστήματος. Μέσω περιφερειακών πλαισίων συνεργασίας και διασυνδεδεμένων δικτύων μεταφοράς, η ήπειρος λειτουργεί ουσιαστικά ως μια ενιαία ολοκληρωμένη αγορά ηλεκτρικής ενέργειας που εκτείνεται πολύ πέρα από τα σύνορα της ΕΕ.
Αυτό καθιστά τις γειτονικές περιοχές — ιδιαίτερα τα Δυτικά Βαλκάνια — αναπόσπαστο μέρος του ευρωπαϊκού ενεργειακού οικοσυστήματος.
Παρότι οι έξι οικονομίες των Δυτικών Βαλκανίων αντιπροσωπεύουν μόλις περίπου το 1% της συνολικής ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ, τα δίκτυά τους διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στις περιφερειακές ροές ενέργειας. Χώρες όπως η Ουγγαρία, η Ρουμανία, η Ελλάδα και η Βουλγαρία βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις ανταλλαγές ηλεκτρικής ενέργειας με την περιοχή, ιδίως σε περιόδους περιορισμένης προσφοράς.
Ωστόσο, με βάση την τρέχουσα μεθοδολογία του CBAM, η ένταση άνθρακα των εισαγωγών ηλεκτρικής ενέργειας υπολογίζεται με βάση τον μέσο όρο εκπομπών από μονάδες ηλεκτροπαραγωγής ορυκτών καυσίμων κατά την προηγούμενη πενταετία. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι αυτή η προσέγγιση δεν αποτυπώνει τις ταχείες αλλαγές στα ενεργειακά συστήματα των χωρών.
Αναλυτές προειδοποιούν ότι τέτοιοι κανόνες μπορεί να στρεβλώσουν το εμπόριο ηλεκτρικής ενέργειας. Έρευνα του think tank Bruegel εκτιμά ότι οι εξαγωγείς από τα Δυτικά Βαλκάνια και την Ουκρανία θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν επιβαρύνσεις ύψους 70–80 ευρώ ανά μεγαβατώρα, αυξάνοντας σημαντικά το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας που εισέρχεται στην ΕΕ.
Ένα εύθραυστο ενεργειακό τοπίο
Τα Δυτικά Βαλκάνια εισέρχονται σε αυτό το νέο κανονιστικό περιβάλλον με σημαντικές δομικές προκλήσεις.
Στην Αλβανία, τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, το Κόσοβο, το Μαυροβούνιο, τη Βόρεια Μακεδονία και τη Σερβία, μεγάλο μέρος των υποδομών ηλεκτρικής ενέργειας χρονολογείται από τη δεκαετία του 1970. Πολλοί σταθμοί παραγωγής βασίζονται ακόμη στον άνθρακα, ενώ τα δίκτυα μεταφοράς που υπέστησαν ζημιές κατά τις συγκρούσεις της δεκαετίας του 1990 δεν έχουν ακόμα εκσυγχρονιστεί με τον ρυθμό που θα έπρεπε.
Η ενεργειακή αποδοτικότητα παραμένει χαμηλή, ενώ τα επίπεδα κατανάλωσης παραμένουν υψηλά.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί διαχρονικά τον σημαντικότερο επενδυτή και εμπορικό εταίρο της περιοχής, ιδίως στον ενεργειακό τομέα. Μέσω του Western Balkans Investment Framework, η ΕΕ έχει διοχετεύσει δισεκατομμύρια ευρώ σε έργα υποδομών, συμπεριλαμβανομένου 1 δισ. ευρώ για έργα ενέργειας και μεταφορών μεταξύ 2015 και 2020. Το 2023, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε επιπλέον 1 δισ. ευρώ για να βοηθήσει την περιοχή να αντιμετωπίσει την ενεργειακή κρίση και να επιταχύνει τη μετάβαση προς καθαρότερες πηγές ενέργειας.
Τα Δυτικά Βαλκάνια συμμετέχουν επίσης στην Ενεργειακή Κοινότητα, μια πρωτοβουλία που αποσκοπεί στην ενοποίηση των περιφερειακών ενεργειακών αγορών με την αγορά της ΕΕ. Πιο πρόσφατα, η ΕΕ δημιούργησε τη Διευκόλυνση Μεταρρύθμισης και Ανάπτυξης για την περιοχή, προσφέροντας έως και 6 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και δάνεια για την περίοδο 2024–2027.
Ωστόσο, η πρόοδος στις ενεργειακές μεταρρυθμίσεις παραμένει άνιση. Έκθεση του 2025 από το δίκτυο CEE Bankwatch διαπίστωσε ότι λιγότερο από το 20% των ενεργειακών μεταρρυθμίσεων που είχαν υποσχεθεί οι κυβερνήσεις της περιοχής έχει υλοποιηθεί πλήρως.
Η εξάρτηση από τον άνθρακα συναντά την τιμολόγηση άνθρακα
Παρά τις δυσκολίες αυτές, τα Δυτικά Βαλκάνια έχουν αρχίσει — έστω αργά — να κινούνται προς καθαρότερες μορφές ενέργειας.
Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από άνθρακα στην περιοχή μειώθηκε κατά περισσότερο από 7% μεταξύ 2019 και 2024, σύμφωνα με την Ενεργειακή Κοινότητα. Παράλληλα, η εγκατεστημένη ισχύς από ανανεώσιμες πηγές — ιδιαίτερα από ηλιακή και αιολική ενέργεια — αυξάνεται ταχύτατα.
Ωστόσο, ο άνθρακας παραμένει κεντρικός στο ενεργειακό μείγμα χωρών όπως η Βοσνία και Ερζεγοβίνη, το Μαυροβούνιο και η Βόρεια Μακεδονία, γεγονός που τις καθιστά ιδιαίτερα εκτεθειμένες στο κόστος του CBAM.
Εκτιμήσεις του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας δείχνουν ότι, με τιμή άνθρακα 75 ευρώ ανά τόνο CO₂, η πρόσθετη ετήσια επιβάρυνση για την περιοχή θα μπορούσε να φθάσει σχεδόν το 1 δισ. ευρώ. Η Σερβία θα μπορούσε να επιβαρυνθεί με πάνω από 300 εκατ. ευρώ, ενώ η Βοσνία και Ερζεγοβίνη με σχεδόν 300 εκατ. ευρώ.
Επιπτώσεις για την Ευρώπη
Οι επιπτώσεις του CBAM δεν θα περιοριστούν στα Δυτικά Βαλκάνια. Όπως επισημαίνεται στη σχετική ανάλυση αρκετά κράτη-μέλη της ΕΕ βασίζονται σε εισαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας που διέρχονται από την περιοχή. Η Ελλάδα, για παράδειγμα, εξήγαγε περίπου 2 γιγαβάτ πράσινης ηλεκτρικής ενέργειας ημερησίως το 2024, μεγάλο μέρος της οποίας μεταφέρθηκε μέσω της Βόρειας Μακεδονίας.
Η Ιταλία εισάγει ηλεκτρική ενέργεια από το Μαυροβούνιο μέσω υποθαλάσσιου καλωδίου στην Αδριατική και σχεδιάζει να διπλασιάσει τη δυναμικότητα αυτή έως το 2031. Παράλληλα, εξετάζονται νέες διασυνδέσεις με τη Βόρεια Αφρική.
Εάν ο CBAM αυξήσει σημαντικά το κόστος αυτών των ροών ηλεκτρικής ενέργειας, τέτοια έργα ενδέχεται να καταστούν λιγότερο οικονομικά βιώσιμα — γεγονός που θα μπορούσε να δημιουργήσει ανησυχίες για την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού.
Καταλύτης για μεταρρυθμίσεις
Παρά τις ανησυχίες αυτές, ο CBAM θα μπορούσε τελικά να επιταχύνει την ενσωμάτωση της περιοχής στο ευρωπαϊκό πλαίσιο κλιματικής πολιτικής.
Η Σερβία έχει ήδη κάνει τα πρώτα βήματα προς την τιμολόγηση του άνθρακα, εισάγοντας στις αρχές του 2026 έναν περιορισμένο φόρο άνθρακα και ανακοινώνοντας σχέδια για τη δημιουργία εγχώριου συστήματος εμπορίας εκπομπών κατά τα πρότυπα του EU ETS.
Το Μαυροβούνιο έχει προχωρήσει ακόμη περισσότερο, λειτουργώντας σύστημα εμπορίας εκπομπών από το 2020, αν και καλύπτει προς το παρόν μόνο λίγες βιομηχανικές εγκαταστάσεις.
Η Βοσνία και Ερζεγοβίνη έχει επίσης δηλώσει ότι η δημιουργία οδικού χάρτη για την τιμολόγηση του άνθρακα αποτελεί προτεραιότητα πολιτικής.
Εάν αυτές οι πρωτοβουλίες επεκταθούν, θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε απαλλαγή των χωρών από τις πληρωμές του CBAM και να ενισχύσουν την ενσωμάτωσή τους στην ευρωπαϊκή αγορά άνθρακα.
Πηγή: https://energypress.gr/