Ναταλία Κοντώση
Ένα νέο γεωπολιτικό μέτωπο ανοίγει στην Ευρώπη — όχι στο πεδίο της μάχης, αλλά κατά μήκος αγωγών φυσικού αερίου, τερματικών σταθμών υγροποιημένου φυσικού αερίου, έργων ψηφιακών υποδομών και επενδυτικών συμφωνιών. Ύστερα από μήνες διατλαντικών εντάσεων γύρω από το εμπόριο, τις στρατιωτικές δαπάνες και τη στήριξη προς την Ουκρανία, τα Δυτικά Βαλκάνια αναδεικνύονται σε νέο πεδίο στρατηγικού ανταγωνισμού μεταξύ Ουάσιγκτον και Βρυξελλών. Και στο νέο αυτό σκηνικό που αναδύεται η Ελλάδα παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο
Η περιοχή κατείχε πάντοτε μια ευαίσθητη γεωπολιτική θέση. Τοποθετημένα ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Ρωσία, την Κίνα και την Ανατολική Μεσόγειο, τα Δυτικά Βαλκάνια συνδυάζουν στρατηγική γεωγραφία με οικονομική ευθραυστότητα. Η περιορισμένη θεσμική ικανότητα, η χρόνια υποεπένδυση και η ενεργειακή εξάρτηση έχουν καταστήσει την περιοχή ταυτόχρονα ευάλωτη και ελκυστική. Για τις μεγάλες δυνάμεις, δεν πρόκειται πλέον για μια περιφερειακή γωνιά της Ευρώπης. Μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε κρίσιμο πεδίο δοκιμής επιρροής.
Οι πρόσφατες αμερικανικά υποστηριζόμενες ενεργειακές συμφωνίες στην Αλβανία, την Κροατία και τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη έφεραν αυτή την αντιπαράθεση στο προσκήνιο. Επισήμως, ο στόχος είναι η μείωση της εξάρτησης από τις ρωσικές ενεργειακές προμήθειες και η διαφοροποίηση των περιφερειακών ενεργειακών υποδομών. Ωστόσο, αναλυτές τονίζουν ότι πίσω από αυτόν τον κοινό στόχο διακρίνεται ολοένα και πιο καθαρά ένας ανταγωνισμός για το ποιος θα διαμορφώσει το οικονομικό μέλλον των Βαλκανίων.
Το σχέδιο της Ουάσιγκτον
Ο Αμερικανός υπουργός Ενέργειας Κρις Ράιτ περιέγραψε πρόσφατα αυτή τη μετατόπιση ως «μια νέα εποχή συνεργασίας» ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και τη Νότια, Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Οι δηλώσεις του, στο επιχειρηματικό φόρουμ της Πρωτοβουλίας των Τριών Θαλασσών στο Ντουμπρόβνικ, συνοδεύτηκαν από σειρά ανακοινώσεων πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων, οι οποίες σηματοδότησαν τη μεγαλύτερη δημόσια επενδυτική ώθηση των Ηνωμένων Πολιτειών στα Δυτικά Βαλκάνια εδώ και χρόνια.
Στο επίκεντρο αυτών των εξελίξεων βρίσκεται ο αγωγός Southern Interconnection, ένα έργο αξίας περίπου 1,5 δισεκατομμυρίου δολαρίων. Ο αγωγός θα συνδέσει τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη με το κροατικό δίκτυο φυσικού αερίου και, μέσω αυτού, με τον τερματικό σταθμό υγροποιημένου φυσικού αερίου στο νησί Κρκ και με το ευρύτερο πανευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα. Σε πρακτικό επίπεδο, το έργο θα επιτρέψει στη Βοσνία να διαφοροποιήσει τις πηγές προμήθειας και να περιορίσει την εξάρτησή της από τη Ρωσία. Σε στρατηγικό επίπεδο, θα δημιουργήσει έναν νέο δίαυλο εισόδου αμερικανικού LNG στη νοτιοανατολική Ευρώπη.
Παρακάμπτοντας τον Turkstream
Για τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, το έργο έχει τεράστια σημασία. Η χώρα παραμένει μία από τις φτωχότερες οικονομίες της Ευρώπης και εξαρτάται πλήρως από ρωσικά ορυκτά καύσιμα που εισάγονται μέσω του αγωγού TurkStream. Δεν διαθέτει εγχώρια παραγωγή φυσικού αερίου και καταναλώνει περίπου 225 εκατομμύρια κυβικά μέτρα ρωσικού αερίου ετησίως. Για το Σαράγεβο, η διαφοροποίηση δεν αποτελεί απλώς γεωπολιτική επιλογή — είναι οικονομική και ενεργειακή αναγκαιότητα.
Η αίσθηση του επείγοντος είναι κατανοητή. Επί χρόνια, οι κυβερνήσεις των Βαλκανίων παραπονιούνται ότι η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση είναι αργή, υπερβολικά γραφειοκρατική και συνοδεύεται από αυστηρούς πολιτικούς όρους. Ως αποτέλεσμα, το έλλειμμα υποδομών στην περιοχή παραμένει επίμονα άλυτο. Το αμερικανικό κεφάλαιο εμφανίζεται πλέον, για πολλούς τοπικούς υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, ως μια ταχύτερη και πιο πραγματιστική εναλλακτική λύση.
H μάχη με τις Βρυξέλλες
Ακριβώς εδώ αρχίζει και η τριβή με τις Βρυξέλλες.
Για να διευκολύνει το έργο του Southern Interconnection, η Βοσνία υιοθέτησε ειδική νομοθεσία με την οποία όρισε την αμερικανική εταιρεία AAFS Infrastructure and Energy ως βασικό επενδυτή και ανάδοχο. Η κίνηση αυτή παρέκαμψε μια ανοικτή διεθνή διαγωνιστική διαδικασία. Αυτό προκάλεσε αμέσως ανησυχίες στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και στις οργανώσεις διαφάνειας.
Η Transparency International προειδοποίησε ότι η νομοθεσία αυτή δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο. Ακόμη σημαντικότερη ήταν η αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε επιστολή της 13ης Απριλίου, ο πρέσβης της ΕΕ στο Σαράγεβο, Λουίτζι Σορέκα, φέρεται να προειδοποίησε ότι η υιοθέτηση ειδικού νόμου (lex specialis) για τον αγωγό θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την πρόσβαση της Βοσνίας στην ευρωπαϊκή ενεργειακή αγορά, καθώς και περίπου ένα δισεκατομμύριο ευρώ χρηματοδότησης στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Σχεδίου Ανάπτυξης για τα Δυτικά Βαλκάνια.
Η ευρωπαϊκή προοπτική
Οι ανησυχίες των Βρυξελλών δεν είναι απλώς διαδικαστικές. Η Βοσνία συμμετέχει στην Ενεργειακή Κοινότητα, η οποία επεκτείνει βασικά στοιχεία της ευρωπαϊκής ενεργειακής νομοθεσίας στις υποψήφιες και δυνάμει υποψήφιες προς ένταξη χώρες. Από τότε που έλαβε καθεστώς υποψήφιας χώρας το 2022, η εναρμόνιση με το ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο αποτελεί βασικό στοιχείο της μακροπρόθεσμης πορείας ένταξής της. Ωστόσο, η πρόοδος προς την ένταξη παραμένει αργή, οι εσωτερικές μεταρρυθμίσεις έχουν ουσιαστικά παγώσει και η προοπτική ένταξης στην Ένωση εξακολουθεί να μοιάζει μακρινή.
Αυτή η απόσταση αλλάζει τους πολιτικούς υπολογισμούς.
Βόσνιοι αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι η συνεργασία τους με αμερικανούς επενδυτές είναι απολύτως συμβατή με τον ίδιο τον στρατηγικό στόχο της Ευρώπης για πλήρη διακοπή των ρωσικών ενεργειακών εισαγωγών έως την 1η Ιανουαρίου 2028. Από τη δική τους οπτική, η χώρα δεν έχει την πολυτέλεια να περιμένει επ’ αόριστον την τέλεια κανονιστική ευθυγράμμιση, ενώ παραμένει πλήρως εξαρτημένη από έναν και μόνο προμηθευτή.
Η κοινή γραμμή
Αυτή η ένταση αποτυπώνει τη βαθύτερη μεταβολή που βρίσκεται σε εξέλιξη. Η Ουάσιγκτον και οι Βρυξέλλες συμφωνούν σε γενικές γραμμές ως προς τον προορισμό — τη μείωση της ρωσικής επιρροής στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Διαφέρουν όμως ολοένα και περισσότερο ως προς τη διαδρομή.
Ένας συνεργάτης του αμερικανικού Κογκρέσου, γνώστης των σχετικών συζητήσεων, συνόψισε ωμά αυτή τη λογική: η στρατηγική είναι να κινηθούν κεφάλαια και έργα ταχύτερα απ’ όσο μπορεί να αντιδράσει η πολιτική. Αν κάθε πρωτοβουλία παρουσιαστεί ως γεωπολιτική αντιπαράθεση, η πολιτική αντίσταση μεγαλώνει. Αν παρουσιαστεί ως επένδυση και υποδομή, η υλοποίηση γίνεται ευκολότερη.
Αυτή η προσέγγιση γίνεται ολοένα πιο ορατή σε ολόκληρη την περιοχή.
Στην Αλβανία, η κυβέρνηση στα Τίρανα υπέγραψε πρόσφατα εικοσαετή συμφωνία-πλαίσιο αξίας περίπου 6 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την εισαγωγή αμερικανικού LNG. Η συμφωνία συνδέει την κρατική ενεργειακή εταιρεία Albgaz με την αμερικανική Venture Global και την ελληνική Aktor. Η συμφωνία σηματοδοτεί όχι μόνο μια μακροπρόθεσμη δέσμευση στον ενεργειακό εφοδιασμό, αλλά και μια αυξανόμενη ενσωμάτωση του ενεργειακού σχεδιασμού των Βαλκανίων με τα αμερικανικά εμπορικά συμφέροντα και τους ενεργειακούς διαδρόμους της Ανατολικής Μεσογείου.
Η Κροατία
Η Κροατία, από την άλλη πλευρά, αναδεικνύεται σε κρίσιμο περιφερειακό κόμβο. Ο τερματικός σταθμός LNG στο Κρκ έχει ήδη εξελιχθεί σε ένα από τα σημαντικότερα σημεία εισόδου μη ρωσικού φυσικού αερίου προς την Κεντρική και Νοτιοανατολική Ευρώπη. Η στρατηγική του σημασία ενισχύεται ακόμη περισσότερο καθώς επεκτείνονται έργα όπως ο Southern Interconnection.
Παράλληλα, οι αμερικανικές επενδυτικές φιλοδοξίες επεκτείνονται πέρα από το φυσικό αέριο. Η αμερικανική επενδυτική εταιρεία Pantheon Atlas υπέγραψε επιστολή προθέσεων με τον τοπικό εταίρο Koncar Group για την ανάπτυξη ενός τεράστιου συγκροτήματος τεχνητής νοημοσύνης και κέντρου δεδομένων στην κεντρική Κροατία. Το έργο, με εκτιμώμενη αξία 58 δισεκατομμυρίων δολαρίων, καταδεικνύει ότι το αμερικανικό περιφερειακό όραμα συνδυάζει πλέον ενεργειακές υποδομές με ψηφιακές δυνατότητες, αποθήκευση δεδομένων και επενδύσεις επόμενης γενιάς.
Στο Κόσοβο
Η στρατηγική λογική είναι ευρύτερη από μεμονωμένες συμφωνίες. Αυτό που φαίνεται να διαμορφώνεται είναι ένας νέος ολοκληρωμένος ενεργειακός και ψηφιακός διάδρομος που εκτείνεται σε ολόκληρα τα Δυτικά Βαλκάνια.
Αυτή η περιφερειακή διάσταση γίνεται ολοένα πιο σαφής. Το Κόσοβο φιλοξένησε πρόσφατα στην Πρίστινα αμερικανικό επενδυτικό συνέδριο με στόχο την προσέλκυση αμερικανικής συμμετοχής σε έργα μεταφορών, υγείας και αστικών υποδομών. Αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι η Αλβανία, η Βοσνία και η Κροατία ενδέχεται να αποτελούν μόνο την πρώτη φάση. Η Σερβία, η Βόρεια Μακεδονία και το Μαυροβούνιο θεωρούνται ευρέως τα επόμενα πιθανά βήματα, εφόσον τα αρχικά έργα αποκτήσουν δυναμική.
Η υιοθέτηση από το αμερικανικό Κογκρέσο, τον Φεβρουάριο, του νόμου «Western Balkans Democracy and Prosperity Act» ενίσχυσε ακόμη περισσότερο αυτή τη δυναμική. Μεταξύ άλλων προβλέψεων, ο νόμος δεσμεύει τις Ηνωμένες Πολιτείες να εμβαθύνουν την οικονομική συνεργασία με την περιοχή. Στην πράξη, προσφέρει πολιτική κάλυψη για μια πιο μακροπρόθεσμη αμερικανική στρατηγική παρουσία.
Ο ρόλος της Ελλάδας
Μέσα στο πλαίσιο αυτό η Ελλάδα παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο της Ελλάδας, τον οποίο ανέδειξε και ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος, ο οποίος επίσης βρέθηκε στην Κροατία και συμμετείχε σε πάνελ θέμα «Advancing Energy Corridors in the Three Seas Region».
Η συζήτηση διοργανώθηκε στο πλαίσιο του Οικονομικού Φόρουμ των Τριών Θαλασσών από τον υπουργό Ενέργειας των ΗΠΑ, Chris Wright, με τη συμμετοχή υπουργών από την Κροατία, την Πολωνία, τη Λιθουανία, τη Βουλγαρία, τη Μολδαβία, τη Λετονία και άλλες χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Παρόντες ήταν επίσης αξιωματούχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ανάμεσά τους η Γενική Διευθύντρια Ενέργειας, Ditte Juul Jørgensen.
Οι τέσσερις άξονες της ελληνικής τοποθέτησης
Ο κ. Παπασταύρου εστίασε σε τέσσερα βασικά σημεία. Πρώτον, ενημέρωσε τους ομολόγους του για τη συμφωνία που επιτεύχθηκε πρόσφατα μεταξύ των Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς της Ελλάδας, της Βουλγαρίας, της Ρουμανίας, της Μολδαβίας και της Ουκρανίας, με τη συνεργασία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η συμφωνία αυτή σηματοδοτεί ένα ουσιαστικό βήμα ωρίμανσης για τον Κάθετο Διάδρομο.
Δεύτερον, ο υπουργός χαιρέτισε τις πρόσφατες συμφωνίες που υπογράφηκαν, μεταξύ αυτών τη 20ετή συνεργασία της AKTOR LNG USA με την αλβανική AlbGaz, καθώς και τη συμφωνία για τον αγωγό φυσικού αερίου της Νότιας Διασύνδεσης Βοσνίας-Κροατίας, χαρακτηρίζοντάς τες «αποφασιστικά βήματα που οδηγούν στην περαιτέρω ανεξαρτησία από το ρωσικό φυσικό αέριο».
Τρίτον, επισήμανε την ανάγκη η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διασφαλίσει την τήρηση της απαγόρευσης παράκαμψης μέσω Turkstream και να ενισχύσει τη χρηματοδότηση έργων ενεργειακών υποδομών.
Τέλος, προανήγγειλε επικείμενη συνάντηση με τη Σερβία και τη Βόρεια Μακεδονία, με στόχο την επιτάχυνση των έργων διασύνδεσης στο πλαίσιο του διευρυμένου Κάθετου 'Αξονα.
Πηγή: https://energypress.gr/