Δέκα νέες εγγραφές προστέθηκαν στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, μεταξύ των οποίων δύο παραδόσεις από τη Δυτική Μακεδονία, την Καστοριά και την περιοχή του Βοΐου Κοζάνης. Πρόκειται για την «Παραδοσιακή Ζουπανιώτικη Τέχνη της Πέτρας» και το «Πασχαλινό Έθιμο της Ροδάνης» στη συνοικία Απόζαρι της Καστοριάς.

Το Εθνικό Ευρετήριο αριθμεί πλέον 199 στοιχεία, μετά την απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού, η οποία ελήφθη στο πλαίσιο της εφαρμογής της Σύμβασης της UNESCO για τη διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του 2003. Η διαδικασία προηγήθηκε από συστηματική επεξεργασία της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και γνωμοδότηση του αρμόδιου Συμβουλίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη έκανε λόγο για τη διαρκή προσπάθεια του Υπουργείου για την καταγραφή, τη διαφύλαξη και την ανάδειξη της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, σημειώνοντας ότι κάθε νέο στοιχείο αποτυπώνει διαφορετικές εκφράσεις της πολιτιστικής ταυτότητας, αλλά και γνώσεις, δεξιότητες, πρακτικές και τη συλλογική μνήμη των κοινοτήτων που τις διατηρούν και τις μεταδίδουν από γενιά σε γενιά.

Η Ζουπανιώτικη τέχνη της πέτρας

Ανάμεσα στις νέες εγγραφές βρίσκεται η «Παραδοσιακή Ζουπανιώτικη Τέχνη της Πέτρας», μια παράδοση που συνδέεται με τα μαστοροχώρια του Βοΐου Κοζάνης.

Πρόκειται για παραδοσιακή τέχνη και πρακτική τεχνογνωσία που αφορά τη λατόμευση, τη λιθοξοϊκή και τη δόμηση της πέτρας. Η παράδοση συνεχίζεται μέχρι σήμερα από τους εναπομείναντες μαστόρους στον Πεντάλοφο, τον Βυθό, το Δίλοφο και τον Αυγερινό.

Η τέχνη παραμένει ζωντανή και μέσα από τη συλλογική μνήμη των τοπικών κοινωνιών, ενώ έχει αποτυπωθεί στα πολυάριθμα έργα που έχουν δημιουργηθεί στην περιοχή. Για τις κοινότητες του Βοΐου και ευρύτερα για τη Δυτική Μακεδονία αποτελεί στοιχείο τοπικής ταυτότητας και υπερηφάνειας, το οποίο διατηρείται μέσα από αφηγήσεις, τραγούδια, έθιμα και πολιτιστικά δρώμενα. Χαρακτηριστική είναι και η τοπική ρήση «Πέτρα είχαμι, πέτρα δουλέψαμι».

Η Ροδάνη της Καστοριάς

Στο Εθνικό Ευρετήριο εντάχθηκε επίσης το πασχαλινό έθιμο της Ροδάνης στη συνοικία Απόζαρι του Δήμου Καστοριάς.

Κεντρικό στοιχείο του εθίμου είναι η ροδάνη, μια χειροποίητη ξύλινη κατασκευή που θυμίζει περιστρεφόμενη κούνια με καθίσματα και τοποθετείται κάθε χρόνο στην κεντρική πλατεία της συνοικίας, στο πλαίσιο των πασχαλινών εορτασμών.

Το «γύρισμα» της ροδάνης ξεκινά τη Μεγάλη Πέμπτη, σταματά τη Μεγάλη Παρασκευή και συνεχίζεται το Μεγάλο Σάββατο, για να ολοκληρωθεί την Κυριακή του Θωμά. Τα τελευταία χρόνια η λειτουργία της παρατείνεται για ακόμη δύο εβδομάδες. Στα καθίσματά της ανεβαίνουν κάτοικοι της συνοικίας, μικρότεροι και μεγαλύτεροι, αλλά και επισκέπτες.

Οι δέκα νέες εγγραφές

Εκτός από τις δύο παραδόσεις της Δυτικής Μακεδονίας, στο Εθνικό Ευρετήριο εντάχθηκαν ακόμη οκτώ στοιχεία από διαφορετικές περιοχές της χώρας.

Λιτανεία της Ιερής Εικόνας της Παναγίας της Βουλκανιώτισσας: Η λιτανεία πραγματοποιείται κάθε χρόνο τη νύχτα της 19ης προς την 20ή Σεπτεμβρίου. Σύμφωνα με την παράδοση, συνδέεται με τη διάσωση κατοίκων της περιοχής από λοιμό τον 17ο ή 18ο αιώνα. Η πομπή καλύπτει περίπου 20 χιλιόμετρα, ξεκινώντας από την Ιερά Μονή του Βουλκάνου στη μία μετά τα μεσάνυχτα και καταλήγοντας στη Μεσσήνη στις δέκα το πρωί. Η εικόνα συνοδεύεται από πλήθος πιστών που πραγματοποιούν την πορεία πεζή. Ακολουθεί λιτανεία στην πόλη της Μεσσήνης και η εικόνα ενθρονίζεται στο Μετόχι της Ζωοδόχου Πηγής, όπου ξεκινά το ιστορικό εμπορικό πανηγύρι διάρκειας εννέα ημερών.

Κουλουρία του Αρχάγγελου Ρόδου: Πρόκειται για παραδοσιακό τοπικό ζυμαρικό που αποτελεί το πρώτο πιάτο στο γαμήλιο τραπέζι στον Αρχάγγελο. Πριν από τον γάμο, συγγενείς του ζευγαριού συγκεντρώνονται στο σπίτι της νύφης και οι γυναίκες παρασκευάζουν την κουλουρία με τη συνοδεία τραγουδιών και ευχών. Το ζυμαρικό απλώνεται για να στεγνώσει και την ημέρα του γάμου μαγειρεύεται σε μεγάλα καζάνια με ζωμό κρεάτων και σερβίρεται με λίγο τριμμένο τυρί.

Καβοντορίτικος χορός: Ο παραδοσιακός χορός της Νότιας Εύβοιας χορεύεται στην περιοχή του Καβοντόρου και της Καρυστίας από άνδρες και γυναίκες. Η μουσική του συνοδεύεται συνήθως από βιολί, λαούτο, τσαμπούνα, τουμπί, καβοντορίτικη λύρα ή φύλλο. Είναι ένας λιτός χορός, ο οποίος κατά βάση εκτελείται με οργανική μελωδία, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις συνοδεύεται και από τραγούδι με αρβανίτικο ή ελληνικό στίχο.

Κόλι Καβύλης Έβρου: Το «Κόλι» είναι αγερμικό ανδρικό δρώμενο του Δωδεκαημέρου που πραγματοποιείται στην Καβύλη στις 24 και 25 Δεκεμβρίου. Πρόκειται για τα παραδοσιακά κάλαντα της κοινότητας, τα οποία ψάλλουν οι νέοι της περιοχής με τη συνοδεία μουσικών οργάνων, με σκοπό την ευετηρία και την καλή συγκομιδή.

Λαζαρίνες Λιβαδιάς Σερρών: Το Σάββατο του Λαζάρου, νεαρά κορίτσια με παραδοσιακές νυφιάτικες φορεσιές επισκέπτονται σε ομάδες τα σπίτια του χωριού και τραγουδούν παινέματα για το πρωτότοκο παιδί κάθε οικογένειας. Την ομάδα συνοδεύουν αγόρια με ανθοστολισμένο καλάθι, ενώ η αρχηγός, η «Μπογιάντσος», συγκεντρώνει τα φιλοδωρήματα. Την Κυριακή των Βαΐων οι Λαζαρίνες ρίχνουν βάγια στο ποτάμι και εκείνη της οποίας το βάι θα περάσει τα υπόλοιπα αποκτά τον τίτλο της «κουμπάρας».

Το πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής στους Καλαρρύτες Ιωαννίνων: Το πανηγύρι πραγματοποιείται κάθε χρόνο στις 26 Ιουλίου. Μετά τη λειτουργία στον ναΐσκο της Αγίας Παρασκευής, που βρίσκεται σε σπηλιά έξω από τους Καλαρρύτες, ακολουθεί γλέντι στην περιοχή «Λιβάδι», ενώ το βράδυ οι εκδηλώσεις μεταφέρονται στην πλατεία του χωριού. Το έθιμο συνδέεται από τους ντόπιους με θαύμα της Αγίας Παρασκευής και με τη μετακινούμενη κτηνοτροφία, που αποτέλεσε βασικό στοιχείο της οικονομικής και κοινωνικής ζωής της κοινότητας.

Τα Σεργιάνια στην Κρανιά Καρδίτσας: Το σεργιάνι είναι τελετουργικός γυναικείος χορός των Καραγκούνηδων, ο οποίος πραγματοποιείται τις Απόκριες και το Πάσχα χωρίς μουσικά όργανα, με τις γυναίκες να τραγουδούν συλλογικά. Στο παρελθόν αποτελούσε μία από τις λίγες μορφές δημόσιας παρουσίας και έκφρασης των γυναικών της κοινότητας. Σήμερα εξακολουθεί να πραγματοποιείται και να συμμετέχουν σε αυτό και νεότερες γυναίκες.

Τα «Καλογιάννια» των Σαρακατσάνων στην ΠΕ Ροδόπης: Το έθιμο πραγματοποιείται κάθε χρόνο στις 24 Ιουνίου στον υπαίθριο Παραδοσιακό Μουσειακό Οικισμό των Σαρακατσάνων στην ΠΕ Ροδόπης. Αποτελεί δημόσια αναπαράσταση τελετουργίας λαϊκής λατρείας προς τιμήν του Ιωάννη του Προδρόμου, που τελούσαν οι Πολίτες Σαρακατσάνοι της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, οι οποίοι κατά το παρελθόν μετακινούνταν σε περιοχές κοντά στην Κωνσταντινούπολη.

Με τις δέκα νέες εγγραφές, το Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς φτάνει πλέον τα 199 στοιχεία, καταγράφοντας έθιμα, τεχνικές, γεύσεις, χορούς, τελετουργίες και άλλες πρακτικές που διατηρούνται και μεταδίδονται από τις τοπικές κοινότητες.

Γιώργος Κραστάνας   
 

Πηγή: Συντακτική ομάδα PtolemaidaNews.gr