Πέτρος Αλεξανδρόπουλος
Αντιμέτωπο με τη μεγάλη πρόκληση να μετατρέψει τη νίκη του σε μεταρρυθμίσεις στον ενεργειακό τομέα της χώρας βρίσκεται το φοιτητικό κίνημα της Σερβίας, μετά την εκλογική του επικράτηση.
Η «Φοιτητική Λίστα» εξασφάλισε την πλειοψηφία στο σερβικό κοινοβούλιο στις εκλογές της περασμένης Κυριακής, καταφέροντας ισχυρό πλήγμα στο Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS), το οποίο κυριαρχεί στην πολιτική ζωή της χώρας από το 2012, υπό την ηγεσία του πρώην προέδρου Αλεξάνταρ Βούτσιτς.
Το αποτέλεσμα σηματοδοτεί μια σημαντική μεταβολή στο πολιτικό τοπίο της Σερβίας. Ωστόσο, η έλλειψη κυβερνητικής εμπειρίας και ενός ολοκληρωμένου προγράμματος ενεργειακής πολιτικής ενδέχεται να δυσχεράνουν τις προσπάθειες αναμόρφωσης ενός τομέα που χαρακτηρίζεται από την παρουσία κρατικών επιχειρήσεων, μεγάλα έργα υποδομών και συνεχιζόμενη εξάρτηση από τις ρωσικές ενεργειακές προμήθειες.
Το κίνημα αναδύθηκε μέσα από τις μαζικές διαδηλώσεις που πυροδότησε η κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό της πόλης Νόβι Σαντ, τον Νοέμβριο του 2024, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους 16 άνθρωποι.
Και η πρόκληση που αντιμετωπίζει είναι να μετατρέψει τις προεκλογικές του δεσμεύσεις σε συγκεκριμένες αλλαγές σε έναν τομέα όπου οι επενδυτικές αποφάσεις, η ενεργειακή ασφάλεια και οι γεωπολιτικές σχέσεις είναι στενά αλληλένδετες.
Δύσκολη η μετάβαση
Σε αντίθεση με ένα παραδοσιακό πολιτικό κόμμα, με καθιερωμένη ηγεσία και ολοκληρωμένο πρόγραμμα πολιτικής, η «Φοιτητική Λίστα» συγκέντρωσε πολιτικά νεοεισερχόμενους, πανεπιστημιακούς και άλλα δημόσια πρόσωπα, με κοινό παρονομαστή τα αιτήματα για λογοδοσία και θεσμική μεταρρύθμιση.
Αυτή η ευρεία συμμαχία συνέβαλε στην κινητοποίηση της κοινωνικής δυσαρέσκειας, ωστόσο η διατήρηση της συνοχής της ενδέχεται να αποδειχθεί δυσκολότερη όταν βρεθεί αντιμέτωπη με σύνθετες πολιτικές αποφάσεις που απαιτούν μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, τεχνική εξειδίκευση και σημαντικές επενδύσεις.
«Η ενέργεια απαιτεί μακροπρόθεσμη διαχείριση, για την οποία αυτή η Λίστα δεν διαθέτει ούτε εμπειρία ούτε την απαιτούμενη ικανότητα», δήλωσε στο Montel ο Σέρβος σύμβουλος ενεργειακών θεμάτων Νέναντ Νίκολιτς.
Όπως ανέφερε, η νέα ηγεσία θα κληθεί να αντιμετωπίσει άμεσα αρκετές προκλήσεις, μεταξύ των οποίων η ευθυγράμμιση του ενεργειακού τομέα της Σερβίας με τους κανονισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η αντιμετώπιση των περιορισμών στο ηλεκτρικό δίκτυο και η βελτίωση του σχεδιασμού και της υλοποίησης μεγάλων επενδύσεων.
Ένα σημαντικό ζήτημα θα είναι ο μηχανισμός συνοριακής προσαρμογής άνθρακα της ΕΕ (CBAM), ο οποίος αποσκοπεί στην επιβολή κόστους άνθρακα σε ορισμένα εισαγόμενα προϊόντα. Οι επιπτώσεις του ενδέχεται να αυξήσουν την πίεση προς τη Σερβία για τη μείωση του ανθρακικού αποτυπώματος του ενεργειακού της συστήματος και τον εκσυγχρονισμό ενός ηλεκτροπαραγωγικού τομέα που εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον άνθρακα.
Παράλληλα, οι περιορισμοί στις υποδομές του ηλεκτρικού δικτύου έχουν εμποδίσει την επέκταση της αποκεντρωμένης παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων των έργων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων θα απαιτήσει συντονισμένες επενδύσεις και σαφές ρυθμιστικό πλαίσιο, αντί για αποσπασματικές εξαγγελίες.
Ο Νίκολιτς αμφισβήτησε επίσης την οικονομική σκοπιμότητα αρκετών έργων μεγάλης κλίμακας που προωθήθηκαν επί SNS, μεταξύ των οποίων μεγάλα υδροηλεκτρικά έργα, ένας προτεινόμενος πυρηνικός σταθμός ηλεκτροπαραγωγής και νέα ανθρακωρυχεία.
Αντί αυτών, πρότεινε η νέα ηγεσία να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στην ενεργειακή αποδοτικότητα και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, υποστηρίζοντας ότι οι επενδυτικές επιλογές θα πρέπει να βασίζονται στην οικονομική βιωσιμότητα και στις μακροπρόθεσμες ανάγκες του συστήματος.
«Η νέα ηγεσία θα βρεθεί αντιμέτωπη με κενά στον επενδυτικό σχεδιασμό και με πιέσεις για τη βελτίωση της λογοδοσίας στον ενεργειακό τομέα», δήλωσε ο Νίκολιτς.
Το ζητούμενο θα είναι η θέσπιση διαφανών διαδικασιών λήψης αποφάσεων, χωρίς να διαταραχθούν οι αναγκαίες επενδύσεις ή να τεθεί σε κίνδυνο η αξιοπιστία του ενεργειακού εφοδιασμού.
Οι ενεργειακοί δεσμοί με τη Ρωσία
Η σχέση της Σερβίας με τη Ρωσία αποτελεί εξίσου δύσκολη δοκιμασία. Η χώρα διατηρεί στενούς ενεργειακούς δεσμούς με τη Μόσχα, ιδίως όσον αφορά τις προμήθειες φυσικού αερίου και τη ρωσική παρουσία στον πετρελαϊκό της τομέα, ενώ παράλληλα συνεχίζει να επιδιώκει στενότερες οικονομικές και θεσμικές σχέσεις με την ΕΕ.
Οι αναλυτές εκτιμούν ότι η αλλαγή πολιτικής ηγεσίας δεν θα οδηγήσει αυτομάτως στην εξάρθρωση των δικτύων και των εμπορικών σχέσεων που διατηρούν τη ρωσική επιρροή στην περιοχή.
Ο Μάρτιν Βλαντιμίροφ, ειδικός σε θέματα ενεργειακής ασφάλειας στο βουλγαρικό Κέντρο Μελέτης της Δημοκρατίας (CSD), προειδοποίησε ότι οι συγκεκριμένες σχέσεις υπερβαίνουν τα πρόσωπα που βρίσκονται στην εξουσία και ενισχύονται από παγιωμένα επιχειρηματικά συμφέροντα και θεσμικές διασυνδέσεις.
«Ένα αυταρχικό τόξο εξακολουθεί να εκτείνεται στο μεγαλύτερο μέρος της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και τροφοδοτείται από δίκτυα άλωσης του κράτους, τα οποία συντηρούνται από τις εισαγωγές ρωσικής ενέργειας», δήλωσε ο Βλαντιμίροφ.
Η προειδοποίησή του αναδεικνύει τη διαφορά ανάμεσα στην εκλογική αλλαγή και τη διαρθρωτική μεταρρύθμιση. Ακόμη και αν η νέα κυβέρνηση υιοθετήσει μια πιο διαφανή προσέγγιση, ο περιορισμός της ρωσικής επιρροής ενδέχεται να απαιτήσει αλλαγές στις ιδιοκτησιακές δομές, στις συμβάσεις προμήθειας και στις ενεργειακές υποδομές που έχουν αναπτυχθεί επί σειρά ετών.
Η εξάρτηση της Σερβίας από το ρωσικό φυσικό αέριο θα αποτελέσει μία από τις πρώτες δοκιμασίες. Η διαφοροποίηση των προμηθειών θα μπορούσε να ενισχύσει την ενεργειακή ασφάλεια, ωστόσο οι εναλλακτικές πηγές ενδέχεται να είναι ακριβότερες και να απαιτούν πρόσβαση σε πρόσθετη μεταφορική δυναμικότητα.
Ο Νίκολιτς επισήμανε ότι η χώρα θα πρέπει να εξασφαλίσει εκ των προτέρων την απαιτούμενη δυναμικότητα μεταφοράς, υπογραμμίζοντας τα πρακτικά και οικονομικά εμπόδια που συνοδεύουν οποιαδήποτε ταχεία απομάκρυνση από τις ρωσικές προμήθειες.
Το μέλλον της NIS
Στο επίκεντρο της προσοχής θα βρεθεί επίσης το μελλοντικό ιδιοκτησιακό καθεστώς της πετρελαϊκής εταιρείας NIS. Η ρωσική Gazprom Neft κατέχει σημαντικό μερίδιο στην εταιρεία, καθιστώντας τη μετοχική της σύνθεση κεντρικό ζήτημα στη συζήτηση για την ενεργειακή ανεξαρτησία της Σερβίας και τις σχέσεις της με τη Μόσχα.
Οποιαδήποτε προσπάθεια αλλαγής αυτής της κατάστασης θα μπορούσε να επηρεάσει τις επενδύσεις, την προμήθεια καυσίμων και την ευρύτερη πολιτική σχέση των δύο χωρών.
Η ευθυγράμμιση με την ΕΕ
Παρά το μέγεθος της εκλογικής νίκης, οι αναλυτές προειδοποιούν ότι δεν θα πρέπει να αναμένεται άμεσος αναπροσανατολισμός της εξωτερικής πολιτικής της Σερβίας.
Σε σημείωμά του που δημοσιεύθηκε τη Δευτέρα, το Ινστιτούτο Μελετών Ασφάλειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUISS) ανέφερε ότι η αλλαγή κυβέρνησης ενδέχεται να μην επιφέρει άμεση μεταβολή του διεθνούς προσανατολισμού του Βελιγραδίου.
Οι θέσεις της Σερβίας απέναντι στη Ρωσία και σε άλλες στρατηγικές συνεργασίες είναι πιθανό να παραμείνουν σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητες στο άμεσο μέλλον, σύμφωνα με το ινστιτούτο.
Η εκτίμηση αυτή υποδηλώνει ότι η νέα ηγεσία ενδέχεται αρχικά να δώσει προτεραιότητα στα εσωτερικά ζητήματα, ιδίως στην καταπολέμηση της διαφθοράς και τη θεσμική λογοδοσία, αντί να επιδιώξει άμεσες αλλαγές στην εξωτερική πολιτική.
Ωστόσο, οι ενεργειακές αποφάσεις θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια πρώτη ένδειξη για το κατά πόσο το κίνημα σκοπεύει να φέρει τη Σερβία πιο κοντά στα ευρωπαϊκά πρότυπα διακυβέρνησης και ενεργειακής ασφάλειας.
Διαφάνεια
Μεγαλύτερη διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις, σαφέστερα κριτήρια για τις επενδύσεις, πιο αξιόπιστα ενεργειακά δεδομένα και ισχυρότερος έλεγχος των κρατικών επιχειρήσεων θα μπορούσαν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της διαφθοράς και στη βελτίωση της αποδοτικότητας του τομέα.
Η κυβέρνηση θα πρέπει επίσης να αποδείξει ότι η ενεργειακή της στρατηγική μπορεί να εξισορροπήσει την προσιτή τιμή της ενέργειας, την ασφάλεια εφοδιασμού και την απανθρακοποίηση. Μια ταχεία μείωση των εισαγωγών από τη Ρωσία, χωρίς επαρκείς εναλλακτικές λύσεις, θα μπορούσε να εκθέσει τους καταναλωτές και τη βιομηχανία σε υψηλότερο κόστος ή κινδύνους εφοδιασμού. Αντίθετα, η διατήρηση της εξάρτησης θα άφηνε τη Σερβία ευάλωτη σε γεωπολιτικές πιέσεις.
Η ίδια ισορροπία απαιτείται και στην εγχώρια παραγωγή. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τα μέτρα ενεργειακής αποδοτικότητας θα μπορούσαν να μειώσουν το μακροπρόθεσμο κόστος και τις εκπομπές, αλλά θα χρειαστούν αναβαθμίσεις του δικτύου, σταθερό ρυθμιστικό πλαίσιο και διαρκείς επενδύσεις.
Από τη διαμαρτυρία στη διακυβέρνηση
Η Σερβία πρέπει να εκλέξει νέα κυβέρνηση εντός 90 ημερών από τη συγκρότηση του κοινοβουλίου, γεγονός που αφήνει στη «Φοιτητική Λίστα» περιορισμένο χρονικό περιθώριο για να διαμορφώσει το κυβερνητικό της σχήμα και να αρχίσει να υλοποιεί τις προεκλογικές της δεσμεύσεις.
Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία που εξασφάλισε θα μπορούσε να της προσφέρει σημαντικά περιθώρια για την προώθηση μεταρρυθμίσεων. Ωστόσο, η κυβερνητική της αποτελεσματικότητα θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο θα καταφέρει να αποκτήσει την τεχνική επάρκεια που απαιτείται για τη διαχείριση σύνθετων θεσμών και την επίτευξη αποτελεσμάτων πέρα από την ατζέντα κατά της διαφθοράς.
Ο ενεργειακός τομέας αναμένεται να αποτελέσει μία από τις σαφέστερες δοκιμασίες αυτής της ικανότητας. Συνδυάζει ζητήματα δημόσιας λογοδοσίας, μακροπρόθεσμου οικονομικού σχεδιασμού και στρατηγικής εξάρτησης, καθιστώντας δύσκολη τη μεταρρύθμισή του αποκλειστικά μέσω πολιτικών εξαγγελιών.
Πηγή: https://energypress.gr/